Najstarsza kienesa na Litwie znajduje się w Trokach, przy ul. Karaimų 30. Uważa się, że pierwsza kienesa w tym samym miejscu została zbudowana pod koniec XIV w. – na początku XV w. Została kilka razy spalona i ponownie odbudowana. Dzięki staraniom i środkom zebranym przez starszego duchownego Feliksa Maleckiego (1854-1928) w 1894 roku został przeprowadzony kapitalny remont kienesy, zamontowana wieżyczka na dachu. W latach 1903-1904 budynek został odnowiony według projektu wileńskiego architekta Michaiła Prozorowa (1860-1914). W okresie międzywojennym kienesa w Trokach była kilkakrotnie przemalowywana, ale jej kształt nie zmienił się i nadal odpowiada projektowi, wykonanemu przez architekta Michaiła Prozorowa. Mimo że w czasach sowieckich kienesa karaimska w Trokach była jedyną oficjalnie czynną świątynią Karaimów w Europie, nabożeństwa w jej budynku od lat 60. XX wieku nie odbywały się. Ostatni nowożeńcy w tym okresie pobrali się w kienesie w 1956 roku. W ramach przygotowań do obchodów 600 rocznicy osiedlenia Tatarów i Karaimów na Litwie w 1997 roku, kienesa została gruntownie odrestaurowana po raz pierwszy od II wojny światowej, a w latach 2017- 2018 została odnowiona ponownie.

Karaimi modlą się w świątyniach, zwanych kienesami (nazwa pochodzi od arabskiego słowa kanisa - „kościół”). Jest to nie tylko „dom modlitwy”, ale także miejsce o znacznie wyższym statusie duchowym, dlatego nie może się w nim odbywać nic innego poza nabożeństwami. Obecnie na Litwie czynne są dwie kienesy – w Trokach i w Wilnie, chociaż działały również w Birżach, Nowym Mieście oraz Poniewieżu.

Zgodnie z tradycją, uważa się, że po jednym marszu na stepy Złotej Ordy nad brzegiem Morza Czarnego Wielki Książe Litewski Witold w 1397 roku przeniósł na Litwę około 380 karaimskich rodzin. Mówi się, że Witold zabrał ich razem jako lojalnych strażników i dzielnych żołnierzy. Możliwe, że było to również częścią jego polityki państwowej: osiedlanie pustej ziemi, budowanie zamków i miast, pobudzanie handlu i życia gospodarczego zarządzanego przez siebie, potężnego i dużego państwa ówczesnej Europy. Początkowo Karaimi, jako strażnicy Wielkiego Księcia, byli bardzo gęsto osiedleni w Trokach między dwoma zamkami książąt na dzisiejszej ulicy Karaimskiej. W ten sposób Witold zapewnił sobie straż zamkową, ponieważ wszyscy musieli przejść przez ulicę Karaimską, aby dostać się do zamku. Później, w północnej Litwie po- jawiły się osady karaimskie w Birżach, Sałatach, Poswolu, Nowym Mieście, Upicie. Jednak Troki zawsze były administracyjnym i duchowym centrum ich społeczności.

Kienesa w Trokach jest drewniana, o kwadratowym planie i dwóch kondygnacjach. Ma łączną powierzchnię 108 m2. Na czterech ścianach budynku przy samym gzymsie dachu znajduje się dziesięć okien zaokrąglonych w kształcie łuku i ozdobionych witrażami. Na ścianie fasadowej są trzy okna. Taka decyzja była prawdopodobnie przyjęta ze względu na tradycyjną formę karaimskiego domu w Trokach, z których wiele posiada trzy okna wychodzące na ulicę. Dach kienesy jest blaszany, czworoboczny. Nad nim - zgrabna czworokątna wieżyczka z czterema oknami na wszystkie strony świata. Jej okna również zdobią witraże. Wieża, która niegdyś miała pełnić funkcję latarni, pokryta jest również blaszanym dachem z figurowym szpicem, na wierzchołku którego zamontowana jest mała kula. Symetrycznie, dwa podobne szpice z kulami zdobią narożniki grzbietu dachu i wierzchołki ceglanych słupków centralnej bramy.

Po osiedleniu się na Litwie, Karaimi utworzyli oddzielną gminę (Džymat). Stan prawny jej i jej poszczególnych członków był określony przez przywileje władców. Niestety, oryginały przywilejów Wielkiego Księcia Witolda wspomniane w aktach z XVII wieku, nie zachowały się. Pierwszym zachowanym aktem ustanawiającym prawną pozycję Karaimów na Litwie jest przywilej władcy Kazimierza Jagiellończyka z dnia 27 marca 1441 roku, przyznający gminie karaimskiej w Trokach takie samo prawo magdeburskie, jakie otrzymały już miasta Wilno, Troki i Kowno. Dokument ten jest ważny również z tego powodu, iż po raz pierwszy na Litwie prawo magdeburskie zostało przyznane społeczności niechrześcijańskiej. Przywileje karaimskie potwierdzane były przez wszystkich późniejszych władców Litwy.

Drewniany płot umocowany na kamiennym fundamencie wokół terenu kienesy jest podzielony na oddzielne segmenty za pomocą murowanych i drewnianych słupków. Po lewej stronie ogrodzenia oddzielającego kienesę od terenu szkoły znajduje się brama prowadząca na plac przy świątyni.

Wewnątrz kienesa jest podzielona na trzy przestrzenie. Wchodząc przez główne, podwójne, drewniane drzwi, dostajemy się do niedużego wąskiego przedsionka, w którym przed nabożeństwami gromadzą się wszyscy modlący. Wzdłuż ściany stoi długa ławka, na której zwykle siedzą kobiety, którym trudno jest się dostać na piętro, do osobnej galerii przeznaczonej dla kobiet. Podobnie jak we wszystkich świątyniach religii orientalnych, w kienesach mężczyźni i kobiety modlą się oddzielnie.

Na pierwszym poziomie kienesy na lewo od wejścia znajduje się Wielka Sala z ołtarzem umieszczonym od strony poludniowej na małym wzniesieniu (około 50 cm od podłogi). W kienesie podczas nabożeństw zachowywany jest spokój i skupienie. Liturgia karaimska opiera się na psalmach Dawida oraz pieśniach i hymnach napisanych przez karaimskich teologów i poetów. Podczas nabożeństw śpiewane są modlitwy chwalebne, dziękczynne, pokutnicze, błagalne i zawierające wyznanie wiary. Kolejność nabożeństw we wszystkich kienesach jest podobna. Na początku nabożeństwa wszyscy mężczyźni wchodzą do Wielkiej Sali odmawiając razem z duchownym znaną wszystkim modlitwę Atamyz ki kiokliardia (Ojcze Nasz). Ta modlitwa powtarzana jest przez wszystkich wierzących na początku i na końcu każdego nabożeństwa. Duchowny modli się przy katedrze stojącej w sali na podnóżu ołtarza. W zależności od rodzaju modlitwy, modli się stojąc lub klęcząc, zawsze zwrócony na południe, gdzie znajduje się ołtarz. Tak postępują również wszystkie osoby modlące się. Zazwyczaj wszystkie osoby modlące się w kienesie mają swoje miejsce, w którym od wieków modlili się ich przodkowie. Ci, których członkowie rodziny opuścili ten świat, modlą się w odległym miejscu przez okres żałoby trwający cały rok. W kienesie każdy musi mieć nakrycie głowy, chociaż kształt nakrycia nie jest ściśle określony.

Karaimizm, jako odrębna religia z własnymi dogmatami i prawdami, tradycjami kościelnymi, powstał w VIII wieku, na terytorium Mezopotamii, dzisiejszego Iraku, za panowania Al-Mansura, kalifa z rodu Abbasydów. Karaimizm formował się jako protest przeciwko przekształceniom Pisma Świętego zarówno w komentarzach pisemnych, jak i ustnych. Za założyciela nowej religii, twórcę religijnych prawd i zasad uważany jest Anan z Basry, syn Dawida (zmarł w 775 roku). Wskazywał on swoim zwolennikom, by nie oddalali się od Pisma Świętego, by starali się je zrozumieć na swoj sposób oraz by polegali na własnej interpretacji. Wyznawcy karaimizmu nadal stosują się do tych zasad. Żadne późniejsze uzupełnienia, objaśnienia, interpretacje Starego Testamentu nie są uznawane. Uważa się, że wszystkie prawdy kryją się w nim, i każdy wierzący ma prawo samemu szukać ich w tym tekście.

Ściany galerii, w której modlą się kobiety, według kompozycji charakterystycznej dla XIX-XX w., oprawione są malowanymi taśmami. Rysunki rozet na suficie w kształcie rombów i trapezów są takie same w galerii i przedsionku. W rozetach, ozdobionych roślinnym ornamentem, zamontowane zostało oświetlenie. Na trzech ścianach galerii znajdują się duże okna ozdobione jasnymi witrażami. Całą ścianę skierowaną w stronę ołtarza na wysokości oczu człowieka dzieli wąska otwarta przestrzeń, podzielona niskimi z drewna wytoczonymi balustrami w stylu neogotyckim i tworzącymi nieduże okienka. Przez nie kobiety mogą obserwować, co się dzieje na dole i uczestniczyć w nabożeństwach. Balustrada w takim samym stylu, lecz wyższa, wspiera również ściankę schodów. Schody do galerii są drewniane z drewnianymi poręczami po obu stronach.

Gmina karaimska została zarejestrowana w Wilnie w 1880 roku. W tym czasie nabożeństwa odbywały się w prywatnych domach. Po zgromadzeniu się na początku XX wieku w Wilnie dość dużej ilości inteligencji karaimskiej, aktywna troska o zachowanie tożsamości narodowej, kultury, religii i w szczególności języka, spowodowała konieczność posiadania własnej świątyni. W tym celu w dniu 3 czerwca 1908 r. utworzono dziesięcioosobowy Komitet Budowy Kienesy z Feliksem Maleckim (1854-1928), starszym duchownym na czele. W dniu 7 kwietnia 1909 r. Duma miasta Wilno zaakceptowała podanie Komitetu o przyznanie do bezpłatnego użytku z rezerwy państwa 282,7 sążni kwadratowych (około 12 arów) ziemi w dzielnicy nr 293 na Zwierzyńcu (dzielnica Wilna), tj. na ulicy, która wówczas nazywała się Gorodskaja (dzisiaj Liubarto). W podaniu Komitetu podkreślono, że w Wilnie mieszka 300 Karaimów. Jeszcze przed pierwszą wojną światową w związku z budową kienesy prostopadle do ulicy Liubarto pojawiła się ulica Karaimska.

Budynek kienesy został zaprojektowany przez architekta Michaiła Prozorowa, który już był znany z prac nad odnowieniem kienesy w Trokach i budowy cerkwi prawosławnej niedaleko na Zwierzyńcu. Budowa kienesy w Wilnie rozpoczęła się 30 października 1911 r., kiedy to został poświęcony kamień węgielny. Dwa lata później wzniesione zostały ściany i został pokryty dach. Fundusze na budowę kienesy zostały otrzymane z prenumeraty czasopisma Karaimskoje slovo (Karaimskie słowo) publikowanego w Wilnie, a także poprzez imprezy charytatywne i darowizny od zagranicznych gmin karaimskich. Karaimi z Sewastopola w 1913 roku przysłali pociągiem drewno cyprysowe do wykonania ołtarza, ponieważ w kienesach ołtarze musiały być wykonane z rosnącego na południu drzewa. Niestety, ze względu na brak funduszy i początek pierwszej wojny światowej prace budowlane kienesy zostały wstrzymane. Zostały one wznowione w latach 1919-1921 po powrocie Karaimów z wymuszonej ewakuacji. W dniu 9 września 1923 r. kienesę poświęcił Feliks Malecki, starszy duchowny wspólnoty religijnej Karaimów w Wilnie w tym czasie.

Architekt Michaił Prozorow, który zaprojektował prostokątną kienesę z trójścienną apsydą, oparł się na wymaganiach liturgii karaimskiej i modnym wówczas stylu historizmu. Ten kamienny budynek w stylu maurytańskim przypomina kijowską kienesę zaprojektowaną przez tego samego architekta, a bogata faktura dekoracji zewnętrznej natychmiast podpowiada że jest to budynek związany ze Wschodem. Fasada w stylu orientalnym zwieńczona jest cebulastą kopułą z herbem karaimskim wytłoczonym na szczycie w metalowym kółku. Unikalna fasada budynku podkreśla jego wyjątkowe przeznaczenie. Budynek zdobią zaokrąglone od góry okna w stylu bizantyjskim. Na fasadzie budynku od strony ulicy znajdują się główne wejściowe masywne dębowe dwustronne drzwi, które otwierane są podczas dużych uroczystości, zaś w dni powszednie wchodzi się przez drzwi boczne. Nad głównymi drzwiami umieszczona jest owalna, przezroczysto-żółta, przeszklona rozeta, której ornament tworzy metalowy, graficzny ażur powtarzający motyw centralnej rozety na suficie Wielkiej Sali.

Przez cały okres funkcjonowania kienesy regularnie odbywały się w niej nabożeństwa, w różnym okresie pracowało kilku starszych duchownych. Tutaj 15 września 1928 r. odbył się ingres – obchody inauguracyjne nowo wybranego najstarszego duchownego i świeckiego przywódcy Hadży Seraji Chana Szapszała. W roku 1949 na podstawie decyzji Rady Kultów Religijnych przy dawnej Radzie Ministrów ZSRR kienesa została zamknięta. W ciągu 40 lat, gdy kienesa byla nieczynna, w budynku przez jakiś czas działał klub, odbywały się dancingi, później pracował urząd statystyczny, archiwum służby geodezyjnej, następnie, po zamontowaniu stropu, zostały urządzone dwa mieszkania dla pracowników samorządu. Przeniesiono tutaj również z jakiegoś powodu sejf Katedry Wileńskiej, gdy ta również została znacjonalizowana. W dniu 7 kwietnia 1989 r. sejf został przewieziony z powrotem do Katedry. Kienesa została zwrócona wspólnocie karaimskiej w dniu 23 września 1988 r. Po jej odrestaurowaniu w dniu 14 października 1993 r. kienesa została poświęcona ponownie. Obecnie jest czynna i podczas świąt religijnych odbywają się w niej nabożeństwa.

W dniu 12 stycznia 1912 r. Duma miasta Wilno przyjęła jeszcze jedną ważną decyzję – przyznała działkę znajdującą się obok kienesy na budowę drewnianego domu parafialnego na potrzeby gminy. Fundatorami budowy domu byli bracia Józef (1860-1945) i Romuald (1857-1913) Łopatto. Imiona obu braci są wyryte na pomniku poświęconemu pamięci dobroczyńców Wilna – Jabłku, które zostało odsłonięte w Wilnie w 2011 roku na początku ulicy Vivulskio.

Powierzchnia kienesy wynosi 180 m . Wchodząc do środka, dostajemy się do niedużego przedsionka, gdzie przed nabożeństwami gromadzą się modlący. Znajduje się tutaj również pomieszczenie służbowe, w którym duchowny może się przebrać i przygotować do nabożeństw. Z przedsionka dostajemy się do Wielkiej Sali, gdzie wprost naprzeciwko drzwi w kierunku południowym w trapezowej niszy znajduje się ołtarz. Kobiety modlą się na balkonie, do którego wchodzą z przedsionka po dość wąskich i stromych schodach.

Karaimi mogą się modlić samodzielnie, czyli indywidualnie oraz zbiorowo w kienesie, gdy bardziej skupiają się na modlitwie. Zarówno w jednym jak i w drugim przypadku konieczne jest nastawienie się i przygotowanie do nabożeństw – należy dokładnie się umyć i starannie ubrać. Do domu Pańskiego należy wejść z pokorą, skupieniem i miłością Pana w sercu. Zdaniem Karaimów wartość modlitwy zależy nie od ilości słów, lecz od głębi uczuć, pobożności i wiary oraz chęci do pokuty i przebaczenia innym. W kienesie podczas nabożeństw zachowywany jest spokój i skupienie. Liturgia karaimska opiera się na psalmach Dawida oraz pieśniach i hymnach napisanych przez karaimskich teologów i poetów. Podczas nabożeństw śpiewane są modlitwy chwalebne, dziękczynne, pokutnicze, błagalne i zawierające wyznanie wiary. Kolejność nabożeństw we wszystkich kienesach jest podobna. Na początku nabożeństwa wszyscy mężczyźni wchodzą do Wielkiej Sali odmawiając razem z duchownym znaną wszystkim modlitwę Atamyz ki kiokliardia (Ojcze Nasz). Ta modlitwa powtarzana jest przez wszystkich wierzących na początku i na końcu każdego nabożeństwa. Duchowny modli się przy katedrze stojącej w sali na podnóżu ołtarza. W zależności od rodzaju modlitwy, modli się stojąc lub klęcząc, zawsze zwrócony na południe, gdzie znajduje się ołtarz. Tak postępują również wszystkie osoby modlące się.

Z przedsionka dostajemy się do Wielkiej Sali, gdzie wprost naprzeciwko drzwi w kierunku południowym w trapezowej niszy znajduje się ołtarz. Sklepienie niszy ozdobione jest ornamentem geometrycznym, a jego krawędzie po obu stronach są podparte czterema kolumnami ozdobionymi imitacją marmuru. Na kapitelach kolumn spoczywają pionowe prostokątne filary w białych ramach. Na ścianach bocznych między kinkietami znajdują się poziome, prostokątne panele ozdobione ornamentalną, namalowaną plecionką. U podnóża ołtarza stoi katedra, przy której modli się duchowny. W sali po lewej i prawej stronie znajdują się drewniane ławki z wysokimi oparciami. Są one ustawione w dwóch rzędach i przy nich modlą się mężczyźni. Wszystkie ławki wykonane zostały na nowo z sosny.

Kobiety modlą się na balkonie, do którego wchodzą z przedsionka po dość wąskich i stromych schodach. Na balkonie ustawiono kilka zwykłych ławek, na których można usiąść w razie potrzeby. Po każdej stronie balkonu znajdują się cztery filary z rzeźbionymi, ozdobnymi kapitelami podtrzymującymi sklepienie, a wystający do przodu balkon otoczony jest niską, ażurową, betonową balustradą pomalowaną na ciemny brąz. Jej ornamenty przedstawiają elementy rozet znajdujących się w sklepieniu i nad głównymi drzwiami. Ten sam wzór został użyty do zrekonstruowania kratek barierki w Wielkiej Sali. Wykonane są one z płyt sosnowych.

Podczas kapitalnego remontu kienesy w latach 1989-1993 przywrócono plan wnętrza – wyburzone zostały poziome stropy i inne wzmocnienia wykonane podczas przebudowy na mieszkania. Restauratorzy odnowili sztukaterię, kruszący się tynk gzymsowy wzdłuż sufitu w całym pomieszczeniu, wykonali nowe ramy okienne, witraże, odnowili kapitele kolumn, pomalowali ściany i położyli wszędzie nowy parkiet.

Projekt „Świątynie Karaimów na Litwie – Kienesy“ – dosłownie i metaforycznie - otwiera drzwi dwóch bardzo wartościowych zabytków architektury na Litwie, które zazwyczaj nie są otwarte dla zwiedzających. Wizualizacja oraz zapisane, jak również nagrane komentarze prezentują historię tych zabytków, szczegóły ich zdobienia. Wirtualne zwiedzanie na podstawie architektury opowiada o Karaimach, o wyjątkowych momentach z życia tej najmniejszej mniejszości narodowej na Litwie, zwracając uwagę społeczności litewskiej i gości na bogate i zróznicowane, czasami niedocenione dziedzictwo kulturowe Karaimów na Litwie.

Na Litwie znajdują się dwie Kienesy – jedna w Trokach i druga w Wilnie. Oba budynki są ważnym i znamienitym dziedzictwem karaimskiej społeczności na Litwie, są również zabytkami architektury chronionymi przez państwo. Sejm Republiki Litewskiej ogłosił rok 2022 rokiem Karaimów litewskich. Wirtualne zwiedzanie Kienes jest częscią programu przygotowanego z tej okazji.

• Projekt został zrealizowany przez Związek kultury Karaimów litewskich (kuratorki Karina Firkavičiūtė i Evelina Juchnevič)(www.karaim.eu)
• Projekt zrealizowany przy pomocy finansowej Departamentu Dziedzictwa Kulturowego przy Ministerstwie Kultury Republiki Litewskiej
• Wykonawca projektu – UAB Inverse i Gidas360
• Partnerzy projektu: Związek religijny Karaimów na Litwie, członkowie społeczności karaimskiej, Magdalena Paskevičienė (polski głos)
• Teksty przygotowano na podstawie publikacji: Kobeckaite, H. Świątynie Karaimów na Litwie – Kienesy. Wilno, 2019. Tłumaczenie z języka litewskiego Beaty Gołaszewskiej